Reaktif Güç Kompanzasyonu: Ceza, Hesap ve Pano Boyutlandırma

Elektrik dağıtım şirketleri; bir tesisin çektiği reaktif enerji, aktif enerjinin belirli bir oranını aşarsa ceza uygular. Türkiye'de güncel sınırlar (2026):

• Endüktif enerji / Aktif enerji ≤ 20%
• Kapasitif enerji / Aktif enerji ≤ 15%

Bu sınırları aşan abone, her ay fatura üzerinden ek bir reaktif bedel öder. Kompanzasyon sistemi bu cezayı sıfırlamak ve aynı zamanda tesis içindeki gerilim düşümünü azaltmak için kurulur.

Kompanzasyon Pano Boyutlandırma

Gerekli kondansatör gücü (kVAr) şöyle hesaplanır:

Q = P × (tan φ1 − tan φ2)

Burada P aktif güç (kW), φ1 mevcut güç faktörü, φ2 hedef güç faktörü (genellikle 0.99 endüktif). Örnek: 800 kW, mevcut cos φ 0.82, hedef 0.99 → Q ≈ 440 kVAr.

Harmonik Zengin Tesisler: Detuned Reaktör Zorunlu

LED sürücü, inverter, UPS, servo motor olan her tesis rezonans riskine açıktır. Kondansatör ve trafonun reaktansı, belirli bir harmoniğin frekansında çakışırsa paralel rezonans oluşur; akım anormal yükselir, kondansatör ve sigortalar yanar.

Çözüm: kondansatör önüne detuned (akortsuzlaştırıcı) reaktör serisi. Tipik akort oranları:

• p = 7%: 189 Hz akort — 5. harmoniğin altına düşürür, genel amaçlı.
• p = 14%: 134 Hz akort — daha güvenli, ama kondansatör gerilimi fazla zorlanır.

Kademe Sayısı ve Kontrolör Seçimi

Küçük adımlı yük değişimleri için 8–12 kademeli kontrolör idealdir. Kademe sayısı azsa kontrolör sık sık "ayar" yapamaz ve ortalama cos φ kaymaya başlar. Çok fazla kademe ise pano maliyetini ve kayıpları artırır.

Statik (Kontaktörlü) mi, Hızlı (Tristörlü) mi?

Standart tesiste kontaktörlü sistem yeterli. Ama kaynak makinesi, asansör, vinç gibi saniyede birçok kez yük değiştiren tesislerde tristörlü (SVG / static var generator) sistemler kullanılır; tepki süresi 10 ms.

Bir kompanzasyon panosunun sağlıklı kalması için yılda en az 1 kez termal kamera ile kontakt taraması ve kondansatör gerilim ölçümü yapılmalı. Yanan bir kondansatör kademesi panonun tamamını sistemden çıkarır ve ceza yeniden gelmeye başlar.